Kamulaştırmasız el atma, idarenin herhangi bir kamulaştırma işlemi yapmaksızın veya kamulaştırma sürecini tamamlamadan, özel mülkiyete konu bir taşınmaza fiilen ya da hukuken el atması hâlini ifade eder. Bu durum, Anayasa’nın 35. ve 46. maddelerinde güvence altına alınan mülkiyet hakkının ihlali niteliğindedir.
Kamulaştırmasız el atma, uygulamada fiilî el atma ve hukukî el atma olmak üzere iki şekilde karşımıza çıkmaktadır. Fiilî el atma; taşınmazın yol, park, okul, altyapı tesisi gibi kamu hizmetlerine tahsis edilerek idare tarafından doğrudan kullanılması şeklinde gerçekleşirken; hukukî el atma ise imar planı veya idari işlemler yoluyla taşınmazın uzun süreyle kullanılamaz hâle getirilmesi durumunu ifade etmektedir.
Kamulaştırmasız el atma hâlinde, taşınmaz malikinin idareye karşı tazminat davası açma hakkı bulunmaktadır. Bu davalarda, taşınmazın el atma tarihindeki gerçek ve güncel bedeli esas alınarak tazminata hükmedilmektedir. Taşınmazın değerinin tespitinde; konumu, yüzölçümü, imar durumu, emsal satışlar ve objektif değer artırıcı unsurlar dikkate alınmaktadır.
Fiilî el atma hâllerinde, taşınmaz maliki dilerse el atmanın önlenmesini veya taşınmaz bedelinin tazminat olarak ödenmesini talep edebilir. Uygulamada, kamu hizmetinin sürekliliği ilkesi gereği çoğunlukla bedel tazminine karar verilmektedir. Hukukî el atma durumlarında ise, uzun süreli plan kısıtlamaları nedeniyle taşınmazdan yararlanılamaması esas alınarak tazminat talep edilmektedir.
Kamulaştırmasız el atma davalarında, zamanaşımı süresi fiilî el atma hâlleri bakımından uygulanmamakta; mülkiyet hakkının devamı süresince dava açılabilmektedir. Hukukî el atma hâllerinde ise somut olayın özelliklerine göre idari yargı ve adli yargı ayrımı önem arz etmektedir.
Kamulaştırmasız el atma nedeniyle hükmedilen tazminatlara, el atma tarihinden itibaren faiz işletilmesi de mümkündür. Faiz türü ve başlangıç tarihi, davanın niteliğine ve yargılamanın türüne göre mahkeme tarafından belirlenmektedir.
Sonuç olarak kamulaştırmasız el atma, mülkiyet hakkına ağır bir müdahale niteliği taşımakta olup, bu tür ihlaller karşısında taşınmaz maliklerine etkili bir tazminat ve yargısal denetim yolu tanınmıştır. Kamulaştırmasız el atma davaları, teknik ve hukuki boyutları nedeniyle dikkatli bir değerlendirme gerektirmektedir.
